वित्त शब्द धन वा रुपैंया पैसासंग सम्बन्धित छ । आफुसंग भएको धनसम्पत्तिको सहि सदुपयोग गर्ने ज्ञान, सिप, कलाको व्यवहारिक शिक्षा नै वित्तीय साक्षरता हो ।
आजभोली वित्तीय शिक्षाको अभावमा व्यक्ति,परिवार तथा व्यवसायमा उचित योजना तथा प्रभावकारी वित्तीय लक्ष्य निर्धारण नहुँदा वित्तीय संकट पैदा भई टाँट पल्टिने अवस्थामा पुगेका कैयन् अवस्थाहरु भेटिन थालेका छन् । कसरी आम्दानी बढाउने? कति बचत गर्ने ?कस्तो काममा खर्च गर्ने भनी कोरिएको खाकालाई वित्तीय लक्ष्य निर्धारण भनिन्छ ।

सामान्यतया साक्षर भन्नाले सामान्य लेखपढ गर्न जान्ने भन्ने बुझिन्छ । यही पैसा वा धनमालको व्यवस्थापनसम्वन्धी ज्ञान तथा सीप सिकाउने माध्यम वित्तीय साक्षरता हो । वित्तीय साक्षर भन्नाले सामान्य रुपमा आफ्नो आम्दानी र खर्चको लेखाजोखा गर्न सक्ने भन्ने बुझिन्छ । मानिसलाई सिमित वित्तीय साधनबाट असिमित आवश्यकता तथा चाहानाहरुलााई पुरा गर्ने ,जानकारी ,सीप हासिल गर्ने ,योजना बनाउने कार्य वित्तीय शिक्षाबाट प्राप्त हुन्छ । यदि हरेक व्यक्ति, संघ संस्थाले आफ्नो दैनिक , मासिक या बार्षिक आम्दानी तथा खर्चको लेखाजोखा नगरी बीना योजना खर्च गर्दछ भने सो व्यक्ति वित्तीय रुपले साक्षर नभएको तथा आर्थिक ज्ञान बीना अन्धकारमा हिडेको छ भन्ने बुझिन्छ । जसले गर्दा सो व्यक्तिलाई कतिबेला के कस्ता वित्तीय कठिनाई आई लाग्न सक्दछन् भन्ने थाहै हुदंैन । हरेक व्यक्तिले आफ्नो वित्तीय अवस्थाको आँकलन गरेर मात्र अघि बढ्नु पर्ने हुन्छ ।

हरेक मानिसहरु आफ्नो पारिवारिक आम्दानी बढाउन र आफ्ना जीवनका विभिन्न आवश्यकताहरु पुरा गर्न चाहान्छन् तर ती मानिसहरुको आफ्नो सिमित पैसा (वित्तीय श्रोत) को कमीले ती इच्छाहरु पुरा गर्न सक्दैनन् । त्यसैले आफुसंग जे जति श्रोत छ त्यसको प्रभावकारी व्यवस्थापन मानिसको सवैभन्दा पहिलो प्राथमिकता बन्नु पर्दछ । आफ्नो पारिवारिक आम्दानी र खर्चको यथार्थ विश्लेषण गरी त्यसको उचित व्यवस्थापन गर्ने सीप सबै मानिसहरुमा हुन जरुरी छ । वित्तीय साक्षरताले मानिसलाई पैसाको सहि तरिकाले व्यवस्थापन गर्ने कला सिकाउँदछ । वित्तीय योजना बनाउन सिकाउनुको साथै भविष्यमा आउन सक्ने आर्थिक चुनौतीहरुको व्यवस्थापन गर्न सक्ने सीप समेत वित्तीय शिक्षाले प्रदान गर्दछ । खर्च कम गरी बचत गर्न सिकाउनुको साथै वित्तीय शिक्षाले बचतलाई सुरक्षित रुपले परिचालन गर्न सघाउँदछ । वित्तीय सेवाहरु बचत,ऋण , बीमा,रेमिटान्स जस्ता सेवाको सही ढंगले उपयोग गर्ने कार्यमा सहयोग पु¥याउनुका साथै यसले समुदायका सदस्यहरुमा वित्तीय व्यवस्थापनको ज्ञान सीप बढेपछि ऋणको भाखा नाघेको दर घट्ने,बचत बढ्ने जस्ता सकारात्मक परिणाम आउनाले वित्तीय सेवा प्रदायक संस्थाहरुलाई पनि वित्तीय साक्षरताले महत्वपूर्ण सहयोग पु¥याउँदछ।

आज भोली वित्तीय साक्षरताको अज्ञानताका कारण कतिपय व्यक्तिहरु बीना योजना आफ्नो क्षमता भन्दा बढी ऋण लिने, क्षमता भन्दा बढी खर्च गर्ने गर्दा योजना बीनाको कामले आर्थिक भार बढ्दै जाँदा व्यक्ति र सो व्यक्तिको व्यवसाय धरासायी भएको तथा झन पछि झन गरिबीतर्फ उन्मुख हुँदै गएका उदाहरणहरु प्रशस्त भेटिन्छन् । हरेक व्यक्तिले आफ्नो मासिक आम्दानी के कति हो ? सो अनुपातमा खर्च गर्ने कति हो ? यावत कुराहरुको पूर्व योजना र पुर्व बजेट बनाउनु पर्दछ । जस्तैः एउटा परिवारको कुरा गर्दा हप्तामा मासु कति दिन खाने ? कति मुल्यको खाने ? महिना भरी तरकारीमा कति खर्च गर्ने? बालबालिकाको शैक्षिक खर्च कति गर्ने ? बालबालिकाको माग अनुसार खेलौना जस्तैः साइकल, कति बर्षमा, कुन महिनामा कति रुपैँयाको किनिदिने ? परिवारमा जस्तैः दशै, तीज जस्ता चाडपर्वमा कपडा लगायतका काममा कति रकम सम्म खर्च गर्ने ? कति वर्षमा राम्रो घर बनाउने?, बच्चाहरुको शिक्षाको लागि श्रोतको बन्दोवस्त आजैदेखि कसरी गर्ने ? सो सबै पूर्व योजना र योजना अनुसारको उपयुक्त बजेटको व्यवस्था र सोसम्बन्धी पूर्ण ज्ञान हरेक व्यक्तिमा हुनु पर्दछ । यहि नै वित्तीय रुपले साक्षर हो । बिना योजना लाखौँ करोडाँै जथाभावी खर्च गर्दा वित्तीय ज्ञानको अभावमा धेरै मानिसहरु आर्थिक हिसावले पछाडि पर्नु परेको अवस्था छ ।

वित्तीय साक्षरता प्रदान गर्नु भनेको पैसाले कसरी काम गर्दछ या यसको प्रयोग कसरी गर्ने भन्ने बारेमा ज्ञान हासिल गराउनु हो । यदि जो व्यक्ति वित्तीय रुपले साक्षर छ त्यसले कमाउनु भन्दा बढी जोगाउनु वा सुरक्षित रहनु भन्ने कुरालाई बढी महत्व ठान्दछ । अझै पनि धेरै मानिसहरु कमाई भएर पनि श्रोत र साधनको उचित व्यवस्थापन तथा सुरक्षा गर्न नसक्दा झन पछि झन गरिबीसंग नजिकिदै गएको हामी पाउँदछौ । जबसम्म हामीले कमाएको सम्पत्तिको सुरक्षा तथा के कसरी खर्च गर्ने यावत विषयमा व्यवस्थापन गर्न जान्दैनौ तब सम्म स्थायी आर्थिक उन्नति गर्न असम्भव हुन्छ । पैसा कमाउनका निमित्त मानिस हरप्रयासहरु गरिरहेका हुन्छन्,पैसाको अर्को पाटो यो खर्च गर्नकै लागि बनाइएको विनिमय साधन हो तर यसलाई कहाँ कसरी कति खर्च गर्ने?कसरी खर्च गर्दा प्रभावकारी हुन्छ र बचाउन सकिन्छ ,व्यवस्थित र विश्वसनिय कारोबार कसरी गर्न सकिन्छ भनेर पैसा परिचालनको सही विधि थाहा भयो भने मात्र बचत गर्न सकिन्छ । फजुल खर्च कम गरेर ,आम्दानीको केही भाग छुट्याएर ,नियमित रुपमा केही न केही सञ्चित गरेर बचत गर्नु र वित्तीय व्यवस्थापन गर्नु सुखी जीवनको एक मजबुत आधार हो ।
बालबालिका तथा युवा वर्गमा वित्तीय चेतना प्रभावकारी रुपले सञ्चालन गर्न सकियो भने उनीहरुले आफ्नो भविष्यको वित्तीय योजना बनाउन सक्दछन् । उनीहरुले गर्ने खर्चमा मितव्ययिता अपनाउँछन् ,आम्दानीका उपायहरु खोज्दछन् , अनावश्यक फजुल खर्चहरु कम गर्दछन् जसले गर्द उनीहरुको सुन्दर र सुखी भविष्यका लागि ठुलो योगदान पुग्न सक्दछ ।

वर्तमान अवस्थामा हरेक संघ संस्था ,निकाय समुदाय तथा विद्यालयस्तरमा व्यापक रुपमा वित्तीय शिक्षाको अभियान सञ्चालन गरिनु पर्दछ । विभिन्न स्थानीय तहका पाठ्यक्रममा वित्तीय शिक्षालाई समावेश गरी औपचारिक शिक्षाको रुपमा राखिनु पर्दछ । विभिन्न वित्तीय सेवा प्रदायक निकायहरु बैंक वित्तीय संस्था,सहकारी ,बिमाहरुले वित्तीय शिक्षालाई अभियानकै रुपमा परिणाम आउने गरी हरेक समुदाय तथा विद्यालयस्तरमा सञ्चालन गरिनु पर्दछ ।
कार्यक्रमका नाममा गरिने विभिन्न औपचारिकता प्रदान गर्ने कार्यक्रम मात्र नगरेर स्थानीय तह तथा हरेक निकायले वित्तीय शिक्षा कार्यक्रमलाई एउटा प्रभावकारीताका साथ परिणाममुखी ढंगले सञ्चालन ग¥यो भने व्यक्ति,परिवार तथा विभिन्न व्यवसायमा आउने वित्तीय संकट,गरिबी न्यूनीकरण,व्यवसायिक विकास,आर्थिक सम्वृद्धि तथा सामाजिक उन्नतीमा टेवा पुग्नेछ । त्यसैले वित्तीय साक्षरता आजको प्रमुख आवश्यकता हो ।